تركى را بسيار اهميت مىدهد . 238 از اين ملاحظات توان دانست كه روسيان علاقه‌مند به معرفت نه فقط نام ابراهيم متفرّقه بلكه نشريات معتبر و فعاليّت جغرافيايى او را نيز مىشناخته‌اند . فعاليّت اين شخص كه براى ايجاد صنعت چاپ در دولت عثمانى و رواج اطّلاعات جغرافيايى ميان مردم آن ، كه مهمترين پديدهء تاريخ نوشته‌هاى جغرافيايى ترك در قرن هجدهم بود ، بسيار كوشيد نبايد كوششهاى ديگرى از نوشته‌هاى اين دوران را ، كه به هر حال فقير نبود ، از نظر ما دور بدارد . البتّه نمونه‌هاى تازه و بىسابقه‌اى به وجود نيامد ، امّا نمونه‌هاى سابق فرم گرفته و بعضا اهميت و رواج خاص يافته بود . تا همين نزديكيها گزارشهاى نقشه‌بردارى و منطقه‌اى طبق مكتب قديم از بلاد مختلف عثمانى انتشار مىيافت ، امّا نمونه‌اى كه رواج فراوان يافت سفرنامه‌هاى متنوع بود . بجز ترجمه‌هايى كه انگيزه‌هاى شخصى داشت و سفرها كه غالبا در جهت مشرق بود ، گروه حاجيان ترك پيوسته بيشتر مىشد و اين در نوشته‌هاى گونه‌گون انعكاس مىيافت . رشتهء سفارتنامه‌ها ، يعنى گزارش سفارتهاى اعزامى باب عالى سوى دولتهاى بيگانه ، نيز بود . فعاليّت سياسى دولت عثمانى در آن دوران روابط نيرومندى با تعدادى از دولتهاى شرق و غرب پديد آورده بود ، ولى آثارى كه در اين زمينه تدوين مىشد مربوط به دولتهاى اروپا بود كه براى تركان اهميت و تازگى داشت . به كمك « سفارتنامه » ها ، كه پيوسته و به صورتهاى گونه‌گون انتشار يافته ، اكنون گزارشهاى متعدّد از مناطق مختلف داريم كه بعضى چون لهستان و روسيه اهميت خاص دارد . نوشته‌هاى مترجم ، يعنى ترجمهء آثار جغرافيايى اروپا و قالبريزى آن به اقتضاى سليقهء خوانندهء ترك در قرن هجدهم / دوازدهم ه . به صورتى چشمگير فزونى مىگرفت 239 به طورى كه از همه رشته‌هاى معروف نمونه‌هاى جالبى به وجود آمد . از نظر ما در رشتهء اقليم شناسى و جغرافياى تاريخى ، كتاب حديقة الجوامع حسين بن اسماعيل ايوانسرايى ( متوفّى به سال 1786 / 1201 ه . ) اهميت درجهء اوّل دارد و هنوز هم به عنوان يك مختصرنامه ارزش آن محفوظ مانده است . وى در حومهء قسطنطنيه تولد يافت و نسبت از آنجا گرفت 240 و در اين كتاب گزارش همهء « جامع » ها و « مسجد » ها و « معبد » ها ، زاويه‌هاى درويشان ، مدرسه‌ها ، تكيه‌هاى مستمندان ، بيمارستانها ، و مقبره‌هاى معروف استانبول تا مناطق نزديك آن با ذكر نام و سرگذشت مؤسسان و بنيانگذاران آمده است . مؤسّسات مذكور به ترتيب حروف الفبا با ذكر تاريخ بنا تا سال 1770 / 1193 ه . ياد شده و در بعضى از موارد تا سال 1772 / 1195 ه . يعنى سال پايان نگارش كتاب ، اگر خاتمه را مأخذ قرار دهيم ، نيز ياد شده است . اين كتاب كه جزو رشتهء خطط قديم است از لحاظ تاريخ معمارى و هنر اهميت فوق العاده دارد ، بخصوص كه بسيارى از بناهاى موصوف آن بعدها از ميان رفته . نيز مطالب كتاب در زمينهء تاريخ اجتماعى و اقتصادى به اهميت كم از اين نيست . به علاوه ، كتاب